رضا فکری

یادداشت علی­رضا کریمی بر مجموعه داستان "چیزی را به هم نریز"

 مجموعه داستان "چیزی را به هم نریز" نخستین اثر رضا فکری است که نویسنده دسته­ای از تجربه­ها و آزمون‌هایش را در حوزه­ی فرم، تکنیک، و انتخاب راوی، پیش روی مخاطب قرار می­دهد. در 9 داستان این مجموعه، اگرچه زبان داستان­ها را نمی­توان بهترین شکلِ زبانی برای آثار دانست، اما فضاها اغلب از تصاویر مناسبی برخوردارند و سوژه‌های خوبی شکار شده‌اند. شخصیت­ها و به ویژه شخصیت­پردازی­ زن­­ها، با مسئله­ی غیرقابل انکاری روبه­رو می­شود که آن آینه‌ی واقعیت بودن است بدون دخل و تصرف داستانی. به شکلی که گویی ساحت داستان و واقعیت یکی فرض می‌شود و همه چیز شکلی مستند به خود می‌گیرد. در داستان "بهشت برین" با زاویه­­ی دید دوم شخص و با فضاسازی ضعیف و شخصیت­های نیمه­کاره­ روبرو هستیم. پرانتزهای مادر اگرچه در نشان دادن وضعیت شخصیت اصلی کارا شده­اند، اما نقش­مندی­شان به همین کارایی محدود شده است. مادر را می­توان تنها در تیپی عمومی و مادرانه تصور کرد. فضاهای دانشجویی داستان اگرچه خوب از کار درآمده‌اند اما به وحدت اثر کمکی نمی‌کنند و از گفت و گوهای دو نفره کمتر بهره گرفته شده است. با تمام این­ها گره­گشایی معکوس و جذابیت، در کنار نثر شیوا و روان داستان را نمی‌توان نادیده گرفت. در داستان "مزرعه­ی جوانی" زبان زنِ میان­سال داستان سبب ناپختگیِ پرداخت شخصیت او در داستان می‌شود. تک­گویی درونی اگرچه زاویه­ی دید موفقی برای داستان است و با این‌که اطلاعاتی بیش از اندازه به مخاطب می‌دهد اما خوش نشسته است. شخصیت "صاحب‌کار" در یک قدمیِ شخصیت شدن از نفس می­افتد و اثر را در سطح یک داستان کوتاه سالم نگه می­دارد. نثر، زیبا و آهنگین است و ریتم قابل قبولی دارد و دغدغه­ی محتوا همانند داستان‌های پیشین، پابرجاست. در داستان "بالاحصار" فضاپردازی و وجه رئالیستیِ آن نمی­تواند به محتوای اجتماعی­اش کمکی کند و مخاطب مُدام باید به حدس و گمان بسنده کند. گفت­وگوها کم­فروغ­اند و زاویه­ی دید اول شخص تنها مرجع دسترسی به اطلاعات داستانی است. داستان "نانِ­گرد" را می­توان خودِ واقعیت دانست نه داستانی واقع­نما. نوستالژی قویِ شخصیت اول، روایت را در حد خاطره­ای شیرین با فضاسازی خوب نگه داشته اما طرح داستان کامل نیست و از یک سوم ابتدایی کار به بعد، گویی مولف دچار تردید در انتخاب عناصر می‌شود. در داستان "بغ" نویسنده با راوی دوم شخص دلنشین‌اش و با همان نگاه آرام دخترک از پس طرحِ خطیِ داستان برآمده. اختلاف سنی و خاله­زنک­بودن او هم از داستان بیرون نمی­زند. اگرچه "پسره" گفتن‌های مکرر او به تیپ­های فیلم­فارسی پهلو می‌زند و از شخصیت فاصله می‌گیرد. در داستان "بی­نام" سطح زبانی زن چندان رعایت نشده و گاه رد پای نویسنده پیداست. همین‌طور اگر محتوای داستان را به مسایل اجتماعی سال­های ابتدایی پس از انقلاب محدود کنیم، باز هم داستان واگویه‌ی نمودهای بیرونی رفتاری آن‌هاست که به وحدت اثر کمکی نمی­کند و تنها کشش داستانی، روایت نوستالژیک آن است. در داستان "نصفه و نیمه" تک‌گویی بیرونی راننده­ی کامیون که بر حسب تصادف، زندگی‌اش با سربازی فراری در هم می­آمیزد و او را جای پسر نداشته‌اش می‌پذیرد حرف نزدن پسرک نقطه­ی تاریک داستان باقی می‌ماند. از نقل قول­ها در این داستان بهتر بهره برده شده. فضاها هم می­توانست بیشتر پرداخت شود ولی از آن جایی که با داستان فضامحور مواجه نیستیم، نقطه­ی ضعف اثر محسوب نمی­شود. به لحاظ طرح داستان "نصفه و نیمه" انسجام بهتری نسبت به کارهای پیش از خود دارد و پایان­بندی­اش هم در ذهن ادامه پیدا می­کند. در داستان "خودمعرف" تعدد شخصیت­ها از ظرف داستان کوتاه بیرون می‌زند. سطح زبانی شخصیت اصلی رعایت نشده و همین‌طور اطناب در برش عمودی داستان، سبب شده وحدت مضمونی اثر کم­رنگ شود. از منظری می­توان گفت داستان از پارگراف دومِ صفحه­ی چهارم آغاز می‌شود. از نقل قول ابتدایی داستان گرفته تا دفن کردن خلبان داستان اگر به بهانه­ی تطبیق با نمایش­نمایه­ی "آنتیگونه" باشد و شخصیت اصلی داستان هم خود آنتیگونه، باز هم اندکی بیرون می­زند و قرابت فضای ذهنی دو شخصیت پرورانده نشده است. "پشت به باد" بهترین عنوانی است که می­توان به تاثیرگذارترین داستانِ مجموعه داد. شخصیتِ فرمانده پرداخت خوبی دارد و رابطه‌های علت و معلولی که از ساحت رئالیستیِ داستان باید انتظار داشت، سرجایشان هستند و سوژه‌ی دست­نخورده‌ی آن پرداخت قابل قبولی دارد و داستان تا مدت‌ها به حیات خود در ذهن مخاطب ادامه می‌دهد.

این یادداشت در روزنامه فرهیختگان 25مهر1392 به نشر رسیده است.